Vịnh Hạ Long đã hai lần được UNESCO công nhận là Di sản Thiên nhiên thế giới, dựa trên các tiêu chí về cảnh quan (năm 1994) và tiêu chí về địa chất – địa mạo (năm 2000). Hiện nay, hồ sơ đề nghị UNESCO công nhận vịnh Hạ Long là di sản Thiên nhiên thế giới lần thứ ba theo tiêu chí về đa dạng sinh học đang hoàn tất. Mới đây, vịnh Hạ Long đã trở thành kỳ quan thiên nhiên thế giới mới do tổ chức New7wonder tổ chức bầu chọn.
Tiêu chí thứ nhất về cảnh quan tất nhiên sẽ phụ thuộc vào trình độ thẩm mỹ của mỗi người. Nhưng xét cho cùng có thể hiểu một cách đơn giản đó chính là sự giao hòa của non nước, mây, trời và sự hòa quyện giữa chúng với cuộc sống con người. Theo các triết gia cổ đại thì con người lại chính là trung trâm của vũ trụ! Vậy mà khi mỗi cá thể của trung tâm vũ trụ đó đặt chân tới Hạ Long, được đắm mình trong non nước mây trời Hạ Long thì tất thảy đều trầm trồ, xuýt xoa thán phục và nhất trí rằng Hạ Long là thiên đường ở giữa trần gian. Quả thật, vịnh Hạ Long là một vùng biển – đảo có cảnh quan thiên nhiên độc đáo, với quần thể đảo đá vôi lớn nhất Việt
Vậy thế nào là giá trị nổi bật toàn cầu về địa chất – địa mạo? Vịnh Hạ Long có rất nhiều hang động đẹp, trong đó chứ đựng những di chỉ của những nền văn hóa nổi tiếng của ngời Việt cổ! Nào Văn hóa Soi Nhụ (25.000 – 7.000 năm trước, tương đương với nền Văn hóa Hòa Bình và Văn hóa Bắc Sơn nổi tiếng thế giới), Văn hóa Cái Bèo (7.000 – 5.000 năm trước, là gạch nối giữa Văn hóa Soi Nhụ và Văn hóa Hạ Long), tiếp đến là Văn hóa Hạ Long (hậu kỳ đá mới, 5.000 – 4.000 năm trước). Tại sao và bằng cách nào trong những thời kỳ tàu thuyền vẫn chưa được phát minh mà người Việt cổ lại có thể vượt biển để đến sinh sống trên các hòn đảo nằm giữa biển khơi mênh mông như vậy? Tất nhiên họ không có cánh để bay và cũng không phải là tiên như trong những câu chuyện thần thoại ở xứ sở này. Và đây, câu trả lời rất đơn giản: Hạ Long khi đó không phải là biển cả! Nói một cách khái quát thì khu vực vịnh Hạ Long trong lịch sử phát triển địa chất đã có những thời kỳ từng là đại dương, rồi sau đó lại được nâng lên thành lục địa với đầy đủ núi non, sông ngòi, ao hồ…, để rồi sau đó tất cả lại chìm xuống và bị biển cả xâm lấn. Do đó tất cả những hòn đảo dãy đảo ở vịnh Hạ Long ngày nay thực chất chỉ là phần đỉnh của những ngọn núi, dãy núi trên đất liền trước kia nay vẫn còn nhô cao trên mực nước biển mà thôi! Điều đó cũng chứng tỏ rằng, sự giao thoa giữa các di sản địa chất và di sản văn hóa ở vịnh Hạ Long đã được cô lại và đậm đặc tới mức không thể phủ nhận được tạo sức cuốn hút thậm chí đối với cả những du khách ít hiếu kỳ nhất.
Quá trình hình thành, phát triển và tồn tại của vịnh Hạ Long đã làm nảy sinh một số thuật ngữ mới trong lĩnh vực địa chất. Chẳng hạn “Cảnh quan karst vịnh Hạ Long” – chỉ một vùng đá vôi đã có lịch sử phát triền trên đất liền hết sức lâu dài trước khi trải qua nhiều chu kỳ biển tiến – biển thoái mà tiếp tục phát triển và biến cải trong điều kiện ngập nước biển. Các thung lũng dạng tuyến nay bị ngập nước biển để trở thành luồng, lạch cho tàu bè đi lại được gọi là “tùng”, hoặc các trũng karst kín nay bị ngập nước biển được gọi là “áng'. . . Những thuật ngữ mới này lần đầu tiên xuất hiện việt
Nếu đang đi thuyền trên vịnh Hạ Long, xin du khách hãy để ý tới các ngấn nước biển. Bạn sẽ rất dễ dàng nhận biết được những ngấn nước biển hiện đại nằm sát ngay phía trên mực nước biển và chắc chắn sẽ tự mình khám phá được cơ chế hình thành của chúng là do tác động của sóng biển và nước biển lên các vách đá vôi. Tuy nhiên, hãy chịu khó ngước nhìn lên phía trên cao, du khách sẽ thấy các ngấn nước biển cổ vẫn còn được ghi dấu rõ nét trên các vách đá vôi ở nhiều mức độ cao khác nhau, trong những vụng biển tương đối kín, vách đảo ít bị sập đổ và ở những nơi đá vôi chứa ít silic hơn. Một câu hỏi nữa được đặt ra: Tại sao các ngấn nước biển lại được “treo” tít trên những vách đá cao như vậy?
Ngấn nước biển là một trong những dấu tích điển hình của tương tác giữa đại dương và lục địa vì chúng đã ghi lại những dao động của mực nước biển những dấu ấn của các thời kỳ băng hà và gian băng, dấu ấn của các sự kiện biến đổi khí hậu mà dựa vào đó chúng ta có thể khôi phục lại những sự kiện, quá trình địa chất đã xảy ra trong quá khứ. Mặt khác, ngấn nước biển ở nhiều nơi ăn sâu vào vách đá tạo ra những mái đá làm nơi trú ngụ cho người tiền sử và thậm chí cho cả người hiện đại.
Các ngấn nước biển Holocene (khoảng 12.000 năm trở lại đây) thường tạo thành các đỉnh ngang dài, ăn sâu hàng mét vào vách đảo ở các độ cao 1,5 – 2m, 2,5 – 3,5m, 4 – 6m. Kết quả phân tích đồng vị 14C cho thấy, các ngấn nước biển dưới 3,5m được hình thành trong thời gian khoảng 3.000 năm, còn các ngấn nước biển 4 – 5m được hình thành trong thời gian 5.000 năm trở lại đây. Các ngấn nước biển hình thành trong Pliocene muộn – Pleistocene (khoảng 2,58 triệu đến 1 2.000 năm trước) chỉ còn theo dõi được mờ nhạt, đứt đoạn ở các độ cao 7 – 8m, 9 – 12m, 20ml, 40m và 75 – 80m. Kết quả phân tích đồng vị 14C cho thấy, các ngấn nước biển dưới 20m được hình thành trong thời gian 20.000 – 15.000 năm trở lại đây. Đương nhiên là không dễ để đưa ra kết luận tổng quát về tuổi của các mức ngấn biển nhưng chúng có thể cho ta cách nhìn tổng quan về những dao động mực nước biền trong quá khứ.
Xin du khách lưu ý rằng, các ngấn thường trùng với các mức hang vì chính bản thân các hang cũng phát triển các dòng chảy và thường ở ngang tầm với cơ sở xâm thực địa phương, sau đó tất cả cùng được nâng lên do các hoạt động tạo núi. Xin mời bạn hãy thử làm một chuyến lịch địa chất tới vịnh Hạ Long. Bạn hãy tin rằng: ngoài những điều kỳ diệu mà lâu nay Hạ Long vẫn hút hồn bạn, chắc chắn bạn sẽ còn khám phá ra rất nhiều mới mẻ, bất ngờ và lý thú, bắt buộc sẽ phải lên lịch cho những chuyến “du lịch địa chất” lần sau đến với vịnh Hạ Long.
Và sẽ càng tuyệt vời hơn nếu như đồng hành của bạn là một nhà địa chất.
