Đây là một trong những vấn đề được đưa ra tại hội nghị trực tuyến “Nâng cao chất lượng công tác quản lý và phát huy giá trị các di tích” do Bộ VHTTDL tổ chức tại 3 điểm cầu Hà Nội, Đà Nẵng và thành phố Hồ Chí Minh ngày 11/6.
Di sản-nguồn lực phát triển
Theo nhận định của Bộ VHTTDL, các di tích được Nhà nước, chính quyền địa phương và người dân quan tâm đầu tư ở các mức độ khác nhau đã phát huy giá trị, góp phần quan trọng vào việc giáo dục truyền thống yêu nước, cách mạng, nhất là cho thế hệ trẻ; đồng thời, góp phần quan trọng vào việc quảng bá văn hóa nước ta, nâng cao vị thế, đất nước, con người Việt Nam trong mắt bạn bè quốc tế.
Di tích là một nguồn lực quan trọng góp phần thúc đẩy kinh tế xã hội phát triển
Di sản văn hóa nói chung trong đó có hệ thống di tích dày đặc trên khắp đất nước Việt Nam là một nguồn lực quan trọng, góp phần thúc đẩy kinh tế, xã hội phát triển. Công tác quản lý, phát huy giá trị di tích, góp phần vào việc tuyên truyền, giáo dục, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần nhân dân; qua đó, tham gia tích cực vào công cuộc xây dựng phát triển đất nước là quan trọng và cần thiết.
Nổi bật như Khu di tích cố đô Huế, hàng năm số tiền thu được từ bán vé tham quan đã lên tới con số 100 tỷ đồng; Vịnh Hạ Long là 196 tỷ đồng…
Đến nay, Việt Nam đã tiến hành kiểm kê được khoảng 4 vạn di sản, di tích; trong đó, có 7 di sản vật thể được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) vinh danh; 34 di tích quốc gia đặc biệt… Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng với các địa phương thường xuyên tiến hành quyết liệt các biện pháp ngăn chặn xâm hại di tích; huy động các nguồn lực để trùng tu, tôn tạo các di tích thông qua dự án chống xuống cấp, tôn tạo các di tích lịch sử văn hóa thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia về văn hóa… Tuy nhiên, việc chấp hành pháp luật về di sản văn hóa ở một số địa phương vẫn còn chưa nghiêm; một số vụ việc vi phạm đã được báo chí và người dân phản ánh như trường hợp Chùa Trăm gian, Đình Ngu Nhuế…
Mô hình quản lý di tích cũng còn nhiều bất cập; trong đó, việc quản lý nguồn thu, tiền công đức cũng như giải quyết vấn đề giữa bảo tồn di tích với xây dựng công trình mới đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng, tôn giáo là vấn đề hết sức phức tạp, nhạy cảm. Ý thức thực hiện nếp sống văn minh tại di tích, đặc biệt là khi tham gia lễ hội của một bộ phận người dân còn thấp. Số lượng người đi lễ ngày càng đông, một số người đi lễ còn xả rác bừa bãi, đặt tiền lễ tùy tiện, cố tình đưa đồ mã vào nơi thờ tự; đội lễ thuê, cúng thuê, dịch vụ trông xe còn rất lộn xộn; tình trạng ùn tắc giao thông, chen lấn xô đẩy diễn ra phổ biến trong các lễ hội. Việc tiếp nhận công đức bằng hiện vật, bày biện đồ thờ tự không đúng, khắc bia ghi công đức, lắp đặt mái tôn, mái vẩy, xây gian bán hàng dịch vụ… đã làm ảnh hưởng không nhỏ tới nhiều quần thể di tích.
Để giải quyết những tồn tại này, nhiều giải pháp được đưa ra, tuy nhiên, giải pháp mở rộng thẩm quyền của cơ quan quản lý di tích đang được nhiều nhà nghiên cứu, nhà quản lý đưa ra.
Nâng cao vai trò quản lý di sản của Nhà nước
Cần nghiên cứu đề án nâng Cục Di sản thành Tổng cục. Đây là ý kiến được GS Lưu Trần Tiêu- Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia đưa ra. Theo GS Tiêu, xu hướng nâng cao vị thế và tính chuyên nghiệp của bộ máy quản lý di sản là xu hướng chung của thế giới. Ở các nước lân cận như Lào, Trung Quốc, cơ quan quản lý di sản trực thuộc Chính phủ. Bởi vậy, GS Tiêu đề nghị, cần nghiên cứu việc nâng Cục Di sản hiện nay thành Tổng cục. Từ đó, chuyên nghiệp hơn nữa đội ngũ thanh tra, kiểm tra di tích, công tác hậu kiểm và xử lý vi phạm…
PGS. TS Đặng Văn Bài- Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia cũng cho rằng: Phải nhất thể hóa quản lý, không phân chia quản lý như hiện nay. Đặc biệt, phải thống nhất các kế hoạch quản lý, phải có chương trình hành động, quy hoạch bảo tồn, có báo cáo hàng năm và chất vấn. Đây là mô hình quản lý được xây dựng ở hàng trăm nước trên thế giới vì vậy, chúng ta cũng nên nghiên cứu. Ở nước ta, di sản thế giới nên theo mô hình UNESCO, di tích làng xã thì giao cho cộng đồng. Nên có cơ chế giám sát cộng đồng đối với cơ quan quản lý Nhà nước. Bên cạnh đó, đầu tư công phải trở thành động lực thức đẩy chứ không nhân danh Nhà nước rồi giao trắng cho dân thực hiện xã hội hóa như hiện nay.
GS Ngô Đức Thịnh- Ủy viên Hội đồng Di sản quốc gia cũng nhấn mạnh: “Muốn bảo tồn và phát huy giá trị của di sản, có ba yếu tố là ý thức của người dân, các nhà chuyên môn và cơ quan quản lý. Hiện nay, chúng ta đang trông chờ quá nhiều vào ý thức của người dân mà không trang bị kiến thức về di sản cho họ. Chúng ta có hai cái yếu đang phá hoại di sản đó là thiếu ý thức về di sản và tri thức về di sản. Vai trò của các cấp quản lý di sản ở địa phương cần được phát huy hơn nữa trong việc trang bị kiến thức cho người dân”.
Thứ trưởng Bộ VHTTDL Đặng Thị Bích Liên khẳng định: Để làm tốt công tác quản lý về di tích và giải quyết thấu đáo mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển cần nghiên cứu, và cần sự vào cuộc của nhiều cơ quan liên quan. Nhiều giải pháp đã được Bộ VHTTDL đưa ra, theo đó, trong năm 2013, Bộ sẽ tiếp tục rà soát hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật về quản lý di tích để kịp thời điều chỉnh, bổ sung trong những năm tiếp theo; Kiện toàn tổ chức bộ máy về quản lý di tích ở các cấp để thực hiện có hiệu quả chức năng, nhiệm vụ; đẩy mạnh phân cấp để nâng cao trách nhiệm của các cấp chính quyền địa phương trong quản lý di tích; Hoàn chỉnh quy hoạch di tích, công tác kiểm kê và xây dựng lộ trình hằng năm cho việc tu bổ, tôn tạo và phát huy giá trị di tích; Xây dựng kế hoạch kiểm tra, thanh tra công tác quản lý và phát huy giá trị di tích theo từng cấp./.
